• «همه‌ی پیشرفت‌ها خارج از محدوده‌ی آسایش اتفاق می‌افتند.» مایکل جان بوباک

پرواز دَهَندگان روح؛ دیداری با هنرمند پیشکِسوت خوجه‌دوردی ایری (خوجا باخشی)

پیش‌نوشت: این نوشته شاید در نگاه اول بسیار شخصی، قومی و بی‌ربط به کلیت محتوای این سایت به نظر برسد اما در واقع روایت کسی است که به ناگهان استعداد و رسالت خویش را کشف می‌کند و زندگی خود را صرف شکوفایی آن استعداد و حرکت در جهت رسالت خویش می‌نماید. و همین بخش ماجراست که مرا به نوشتن در این زمینه و قرار دادن آن در اینجا واداشت تا ضمن ستایش و تقدیر از چنین تعهدی برای شکوفایی نبوغ ذاتی، شاید الهام‌بخش دیگران هم باشد.

——————————

وسط حیاط ایستاده‌ام در یک شب بهاری، خیره به آسمان. در آسمان صافِ بَشیوسقا (پنج پیکر)، همه‌چیز هنوز مثل دوران کودکی‌ام به نظر می‌رسد. آسمان پُرستاره همچنان عمیق، رازآمیز، شگفت‌انگیز، بیکران و بی‌مرز است. اما زمین روستا، هیچ شباهتی به دوران کودکی‌ام ندارد. همه‌جا را دیوار و آجر فراگرفته و خبری از انبوه درختان، خانه‌های قدیمی و افق‌های باز، نیست. گویی دیوارکشی‌ها به قلب‌ها و ذهن‌ها هم رسوخ کرده و حالا آن صفا، صمیمت و حکمت گذشته، به خاطره‌ها پیوسته است.

همسایه‌های دیواربه‌دیوار هم، گاهی ماه‌ها از حال هم بی‌خبرند. آخرین بار شش ماه پیش بود که به دو خانه آن‌سوتر رفتم. حالا که دوباره به زادگاهم بازگشته‌ام، برآنم که با عبور از دیوارهای برون و درون و با غلبه بر شرمزدگی ذاتی‌ام، سرزده به آن خانه بروم. با قوت قلبی که از نگاهی دوباره به آسمان می‌گیرم به‌سوی خانۀ خوجا دَادَا به راه می‌افتم.

برق چشمان، خنده و شادمانی کودکانه‌شان حکایت از آن دارد که مدت‌ها چشم‌به‌راهِ مهمانی سرزده‌اند. از آغاز زندگی مشترک خوجا دَادِم و آشی جِکِم حدود هفتادسال گذشته است. خوجا دَادِم ۱۸ سال و آشی جِکِم ۱۲ سال داشت که باهم ازدواج کردند. دو سال پس‌ازآن بود که مردِ خانه، عشق دیگری را تجربه کرد!

پرتره خوجه‌ دوردی ایری (خوجا باخشی) در جوانی، اثر هنرمند ناشناس

«در آن عروسی، صدای مسحورکنندۀ آن باخشی مرا به حال و هوای خاصی بُرد. ۲۰ سالم بود (حدود ۱۳۳۰). شیفتۀ هنرِ آن مرد نحیف شدم. زیبایی آواز او، مرا ازخودبی‌خود ‌کرد. آن شب را نتوانستم بخوابم. مسیر و معنایِ آیندۀ زندگی‌ام را یافته بودم. شور و بی‌قراری پرداختن به عشق تازه یافته‌ام، خواب را از چشمانم ربوده بود.»

چنین بود که خوجا دَادِم عاشق آیدیم‌ساز و خوانندگی شد. این عشقی مشترک بود چون آشی جِکِم نیز، یک علاقه‌مند ذاتی سازوآواز ترکمنی بود. با این عشق مشترک، زندگی آن‌ها معنای تازه‌ای یافته بود. به یاد سخن آن حکیم[۱] می‌افتم، که گفته بود: «هنر زندگی را ممکن و شایستۀ زیستن می‌کند.» این، هنر و عشقق مضاعف بود، که زندگی مشترکِ آن‌ها در طول سالیان دراز را غنی‌تر، زیباتر و لذت‌بخش‌تر ساخته بود.

صاحب آن صدای جادویی، همنام خودش بود و خوجا نام داشت، همان خوجا باخشیِ افسانه‌ای؛ همان اوغلان باخشی پرآوازه از قره‌قاشلی. یک شیفتۀ تمام‌عیار سازوآواز ترکمنی که زندگی‌اش را تماماً وقف آن کرده بود. شورِ آوازِ او، می‌توانست هر قلب آماده‌ای را به آتش بکشد و شیفته‌اش کند و خوجا دَادِم یکی از آن‌ها بود. بعد از آن عروسی بود که از آن استاد بزرگ درخواست کرد که او را به شاگردی قبول کند. چنین بود که خوجا دَادِم به شاگردی خوجا باخشی بزرگ درآمد.. کم‌کم استاد را در مراسم عروسی همراهی کرد و بعدها به‌طور مستقل و با گروه نوازندگانِ خودش، به اجرای کنسرت در عروسی‌ها و جشن‌ها پرداخت.

 نیم رخ خوجه دوردی ایری (خوجا باخشی) در جوانی، اثر برادر هنرمندم عرازمنگلی توماج ایری

خوجا دَادۀ ۸۶ ساله با آن حافظۀ درخشان و شورِ همچنان زندۀ آیدیم‌ساز، حرف‌های زیادی برای گفتن داشت. از تأسیس بخش ترکمنی رادیو گرگان در دوره محمدرضاشاه گفت، و دعوتش به اجرای برنامه در رادیو. از دوستش حسین شاهیر گفت که  باهم از بَشیوسقا به‌طرف سلّاخ (بصیرآباد) قدم می‌زدند و برایش شعر می‌خواند و او که سواد نداشت آن را تکرار می‌کرد تا به حافظه بسپارد. آن‌ها تا وسط راه خاکی بین دو روستا قدم می‌زدند و در هر رفت‌وبرگشت، او دو شعر را از بَر می‌کرد. و آن شب را تا بامداد تمرین می‌کردند تا پس از آماده کردن سه آواز، به رادیو بروند و آن‌ها را ضبط کنند.

از سال‌های دوری گفت که دوتار بر دوش، کفش در دست و پاچه‌های تا زانو بالازده، از بَشیوسقا تا قره‌قاشلی را از میان آب و گل‌ولای، پیاده طی می‌کردند تا به جادۀ بندرشاه-گرگان در آن سوی قره‌قاشلی برسند؛ و از آنجا به اتفاق خوجا باخشی بزرگ سوار ماشین‌های گذری شوند تا به رادیو گرگان برسند.  از ضبط برنامه گفت و چک ۵۰۰ تومانی حق آواز که بلافاصله پس از ضبط برنامه دریافت و ساعتی بعد در بانک نقد می‌کردند.

از انقلاب گفت و ممنوع شدن آواز و شکستن دوتارها. از کنسرت‌های مخفیانه و زیرزمینی. و از آزادی دوبارۀ دوتار و آواز؛ و دعوت دوباره به رادیو گرگان و آوازهای با حال و هوای انقلاب، جنگ و شهادت.

از فرزندانش کاکا و کادیر گفت که عشق و هنر او را به ارث برده‌اند و هرکدام خواننده و نوازنده‌ای قابل هستند و خیال او را از بابت بقای این میراث کُهَن در خانواده، آسوده ساخته‌اند.

و بالاخره؛ از سال‌های کهولت و مصایب آن گفت. از چشم‌های کم‌سو، از دست‌هایی که دیگر نای نواختن ندارند، حنجره‌ای که دیگر سلاست گذشته را ندارد و پاهایی که دیگر آن‌ها را یارای ایستادن نیست و از همه آزاردهنده‌تر، از درد فراموشی و انزوا.

با تمام آلام سالخوردگی و تنهایی، همچنان وقتی‌که از آیدیم‌ساز می‌گوید، همان شور و شادی جوانی را در چهره‌اش می‌توانی ببینی. او با عشق زیسته، عشقی خانوادگی به دوتار و ساز و آواز٫ در کنار زنی با روحی فرهیخته و هنرشناس، که در تمام کوران حوادث، تنگنای معیشت و مشکلات بی‌پایان ریزودرشت؛ با هنرمندی توانسته شعلۀ این عشق مشترک را در اجاق خانه‌اش، زنده نگاه دارد. به‌درستی گفته‌اند که پشت هر مرد بزرگی، زنی بزرگ قرار دارد.

با خوجا باخشی در منزل هنرمند، بشیوسقا، ۱۳۹۶/۴/۵

عکاس: عرازمنگی توماج ایری

دیروقت شده، خداحافظی می‌کنم. پا به خیابان می‌گذارم. آن‌سوتر، سر کوچه‌ای، تابلویی می‌بینم که رویش نوشته: «دهداری ۳». سَرِ این خیابانی که خوجا دَادِم در آن سکونت دارد؛ دهداری قرار دارد و تهِ آن، نانوایی؛ که چند سالی از عمرشان نمی‌گذرد. اما خوجا باخشی هشتاد سال است که اینجا زندگی می‌کند. اگر فرهنگ، هنر و هنرمند ارج‌وقُربی داشت، شایسته بود که این خیابان، هویتش را از خوجا باخشی بگیرد: خیابان خوجا باخشی

امروز بی‌ذوقی، تنگ‌نظری و سطحی‌نگریِ غالب، آیدیم‌ساز را نیز مثل خود خوجا باخشی به انزوا رانده، به ابتذال کشانده و سعی در فراموشی آن دارد. اگر حرف آن حکیم درست باشد که «هنر زندگی را ممکن و شایستۀ زیستن می‌کند»، در این روزگار بی‌هنری، باید پرسید آیا ما همچنان زنده‌ایم؟ آیا با فراموشی و به انزوا کشاندن روح خویش، به یک موجود اقتصادی صِرف، بدل نشده و به مرگی تدریجی دچار نگشته‌ایم؟

دوباره به وسط حیاط رسیده‌ام. در محاصرۀ دیوارهای زمینی، باز هم به آسمان پُرستاره خیره می‌شوم. شکوه و عظمت آسمان، افکار غمگنانه و حسرت‌بار دربارۀ تنگ‌نظری‌های زمینیان -ساکنان این غُبار ناچیز در گوشه‌ای از کائنات بی‌پایان- را از دلم می‌زُداید. جسم ما اسیر این ذرۀ کیهانی است اما روح ما به مَدَد خیال و هنر می‌تواند به آسمان‌های بیکران پرواز کند و این لطفی است که خوجا دَادِم و امثال او به ما می‌کنند. آن‌ها پرواز دَهَندگانِ روح‌اند. پس تا زنده‌اند، قدرشان را بدانیم و پاسشان بداریم.

موسی توماج ایری

بَشیوسقا – نوروز ۱۳۹۶

            [۱]  فردریش نیچه، فیلسوف آلمانی قرن نوزدهم

منتشر شده در ماهنامه گل صحرا، شماره ۳۴، ۱ تیر ۱۳۹۶

————————————————————-

توضیح برخی لغات ترکمنی:

خوجا: اسم مردانه ترکمنی (خوجه هم نوشته می‌شود)

باخشی: خواننده آواز سنتی ترکمنی

آشی: اسم زنانه ترکمنی

جِکِم: مخفف اِجِکم معادل عمه در فارسی

دَادَا: پدر، جهت احترام به عنوان پسوند به اسامی مردانه اضافه می‌شود

دوتار: ساز سنتی ترکمنی شبیه سه تار

اوغلان: پسر بچه

آیدیم: آواز سنتی ترکمنی

آیدیم‌ساز: ساز و آواز

شاهیر: شاعر

بندرشاه: اسم سابق بندرترکمن، شهری در ترکمن صحرا واقع در جنوب شرق دریای خزر

کاکا: اسم مردانه ترکمنی

کادیر(قدیر): اسم مردانه

بشیوسقا (پنج پیکر): روستایی در ترکمن صحرا

سلاخ (بصیرآباد): روستایی در ترکمن صحرا

قره قاشلی: روستایی در ترکمن صحرا

5 Comments

  1. ببخشید استاد شما اهل ترکمنی اید؟!
    از عکستون مشخصه :-)

  2. استاد شما که انتخاب نکردید شما اصالت تون برمیگرده به ترکمن
    خیلیم عالی
    باعث افتخاره♥
    بنده هم باافتخار همه جا میگم اصالتا ترک هستم :-)

    • موسی توماج ایری

      بله، استفاده از کلمه “انتخاب” برای شوخی بود. با این حال آدم اگر با اصل و نسب و نژاد و رنگ پوست و جنسیت و شکل و شمایلش مشکل نداشته باشه و حتی بهش افتخار کنه مثل این هست که اونهارو انتخاب کرده!

      یه قدیسی گفته «من یاد گرفتم در هر شرایطی که هستم راضی باشم»

      برای موضوع بحث میشه آن را به این شکل تغییر داد که «من یاد گرفتم از شرایطی که به دنیا آمدم راضی باشم»

      تنوع نژادها، اقوام و فرهنگ‌ها خیلی زیبا هست به شرط اینکه بالغانه و بدون تعصب بهش نگاه بشه
      چون به قول فلاسفه این ها اعراض و اعتبارات هستند و اصالت حقیقی با ذات انسانی ماست که
      همان طور که شیخ اجل فرموده در آفرینش همه ز یک گوهریم:

      “بنی آدم اعضای یکدیگرند
      که در آفرینش ز یک گوهرند”

      حیف که بخش کثیری از بشریت امروزه آن گوهر را فراموش کرده و گاهی به وضعیت “نشاید که نامت نهند آدمی” رسیده است
      وگرنه چنانکه حافظ هم فرموده در صورتی که آن گوهر را یافته و آشکار کنیم هر یک پادشاهی در سرزمین وجود خویشتنیم:

      “گنج شاهی طلبی گوهر ذاتی بنمای
      ورنه خود از تخمه جمشید و فریدون باشی”

  3. عالی بود استاد مستفیض شدیم
    تبارک الله♡

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

− 2 = 1