• بهترین راه برای مواجهه با چیزهایی که اشکمان را در می‌آورد، خنده است. سنکا

روح زدایی از طبیعت به روش نابغۀ خوش‌خواب‌

روح زدایی از طبیعت به روش نابغۀ خوش‌خواب‌

در سال ۱۵۹۶ رنه دکارت در یکی از شهرهای کوچک فرانسه در خانواده‌ای از طبقه اشراف متوسط به دنیا آمد. پدرش که قاضی و آدمی با ذهنی باز و طبعی بلند بود، در همان سال‌های نخست به ذهن کنجکاو و پرسشگر این کودک مریض‌احوال و حساس مزاج پی برد و ازاین‌رو او را فیلسوفک خطاب می‌کرد. جثه ضعیف او باعث شد که دیرتر از معمول و در سن هشت‌سالگی به مدرسه برود. مدیر مدرسه مهر خاصی به این کودک نحیف داشت و به دلیل ضعف جسمی‌اش و نیاز او به استراحت بیش‌تر، به دکارت اجازه داد که صبح‌ها تا هر ساعتی که میل دارد در رختخواب بماند و هر موقع که خواست و اراده کرد به کلاس درس و نزد همسالان خود برود. به‌مرور تفکر صبحگاهی در رختخواب به عادتی تبدیل شد و این عادت در شکل‌گیری آثار فلسفی و علمی او نقشی اساسی داشت. او بااینکه شاگردی سخت‌کوش و برجسته بود اما چون از کودکی عادت کرده بود که هیچ‌چیزی را بی‌علت و استدلال نپذیرد، از چهارده‌سالگی در این ساعات طولانی تفکر در رختخواب  به‌مرور به حقیقتِ تمام دانش گذشتگان و آنچه در مدرسه آموخته می‌شد، شک کرد.

دوگانه‌گرایی دکارتی و اخراج ارواح از طبیعت

دکارت از یافتۀ یقینی «می‌اندیشم پس هستم» نتیجه گرفت که کل واقعیت از دو جوهر تشکیل‌شده است. آنچه غیرمادی است و آن را ذهن یا نفس نامید که ویژگی آن تفکر است و جوهر مادی که ماهیت آن امتداد است. شی‌ء متفکر و شی‌ء ممتد (ماده) ازنظر دکارت دو جوهر متمایز و مستقل بودند. ازلحاظ علوم طبیعی، نتیجه این دوگانه‌گرایی دکارت، کنار گذاشتن  قاطع هرگونه خصوصیت روحی در مورد طبیعت مادی بود. روح مغناطیسی جهان گیلبرت در دنیای فیزیکی دکارت جایی نداشت. درحالی‌که ذهن و ماده در طبیعت‌گرایی رنسانس جدایی‌ناپذیر بود و هر جسمی دارای نوعی روح و ادراک تلقی می‌شد؛ ازنظر دکارت طبیعت مادی خنثی، فاقد ادراک و عاری از هرگونه منبع فعالیت بود.

ترک عادت و مرگ زودرس

برخی محققان معتقدند، ترک اجباری عادت به تفکر صبحگاهی در رختخواب در اواخر عمر دکارت، برای تدریس فلسفه و ریاضی به کریستین، ملکه سوئد، در ساعت ۵ صبح، باعث مرگ زودهنگام او در سال ۱۶۵۰ در ۵۳ سالگی شده است!

متن کامل این مقاله را به قلم موسی توماج ایری در ماهنامه دانشمند شماره ۶۵۲، بهمن ماه ۱۳۹۶ بخوانید.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

25 − 23 =