به گزارش خبرنگار مهر، فردا سالروز شهادت سلطان سریر ارتضا حضرت امام علی بن موسی الرضا المرتضی علیه آلاف التحیة و الثنا است.برای بررسی سیره امام علی بن موسی الرضا (علیهالسلام) با حجتالاسلام عابدی به گفتگو نشستیم تا ابعاد اخلاقی، عبادی، علمی و سیاسی ایشان را تبیین کند:
*چرا بررسی سیره امام رضا (علیهالسلام) در عصر حاضر تا این حد اهمیت دارد و اصولاً چه ویژگی خاصی، دوران امامت ایشان را ممتاز میسازد؟
سیره اهلبیت (ع) همواره الگوی کامل زیست مؤمنانه است، اما دوره امامت حضرت رضا (ع) که همزمان با خلفای عباسی بهویژه مأمون بود، ویژگیهای منحصربهفردی دارد. در این دوران، جامعه اسلامی از یکسو با هجوم افکار و فلسفههای وارداتی و جریان ترجمه مواجه شد و از سوی دیگر با پیچیدهترین رفتارهای سیاسی حکومت عباسی روبرو بود.
سیره حضرت رضا (ع) به ما نشان میدهد که چگونه میتوان در اوج پیچیدگیهای سیاسی و هجمههای فکری، هم مرزهای اعتقادی را حفظ کرد، هم جامعیت اخلاقی و عبادی داشت و هم از فرصتها برای هدایت جامعه بهره برد.
*اگر موافق باشید از سبک زندگی و سیره اخلاقی حضرت شروع کنیم. برخورد ایشان با مردم و آحاد جامعه چگونه بود؟
شاخصه اصلی در سیره اخلاقی امام رضا (ع)، «کرامتبخشی به انسانها» و «تواضع واقعی» بود. در منابع نقل شده که حضرت هرگز با کلام خود به کسی جفا نکردند، سخن هیچکس را قطع ننمودند و هیچگاه نیازمندی را تا زمانی که توانایی داشتند دست خالی رد نکردند.
نکته مهم این است که این رفتار در تمام دوران زندگی ایشان حاکم بود؛ حتی زمانی که مأمون ایشان را به ولایتعهدی منصوب کرد و حضرت به مقام رسمی رسیدند، ذرهای در رفتارشون تغییری ایجاد نشد. ایشان خادمان و غلامان را بر سر یک سفره مینشاندند و با آنان غذا میخوردند. وقتی کسی پیشنهادی میداد که سفره خادمان جدا شود، حضرت میفرمودند: «خدای همه یکی است، پدر و مادر همه یکی است و پاداش هم به اعمال است.» این یعنی نفی کامل اشرافیگری و تبعیضهای طبقاتی.
*در بعد عبادی و ارتباط با پروردگار، سیره حضرت رضا (ع) چه جلوههایی داشت؟
خلوتهای عبادی امام، سرچشمه و پشتوانه اصلی فعالیتهای اجتماعی و سیاسی ایشان بود. حضرت انس فوقالعادهای با قرآن داشتند؛ هر سه روز یکبار قرآن را ختم میکردند و در آیات آن تدبر مینمودند.
اما نقطه برجسته در سیره عبادی ایشان، «اولویت دادن به نماز اول وقت» تحت هر شرایطی بود. نقل شده در جریان یکی از مناظرات بزرگ علمی که رؤسای ادیان و متکلمان برجسته حضور داشتند و بحث به نقاط حساسی رسیده بود، صدای اذان بلند شد. حضرت جلسه را رها کردند. عمران صابی (از علمای کلام) التماس کرد که «آقا بحث را قطع نکنید، دل من نرم شده است!» اما حضرت فرمودند: «نماز میخوانیم و برمیگردیم.» این یعنی عبادت و توجه به معبود، بر هر امر دیگری مقدم است.
*لقب «عالم آل محمد» برای امام رضا (ع) بسیار مشهور است. سیره علمی ایشان و شیوه مواجههشان با شبهات و ادیان دیگر چگونه بود؟
مأمون عباسی برای تضعیف موقعیت علمی امام، مجالس مناظره متعددی با حضور بزرگترین دانشمندان ادیان مختلف مانند جاثلیق مسیحی، رأسالجالوت یهودی، هربذ اکبر زرتشتی و سران معتزله برگزار میکرد.
سیره علمی امام در این مناظرات چند ویژگی اساسی داشت.حضرت بدون تعصب و با استدلالهای متقن گفتگو میکردند.ایشان با هر متفکری بر اساس کتب مقدس خود او استدلال میکردند و حتی به زبان خودشان سخن میگفتند.حضرت با اخلاق علمی چنان برخورد میکردند که حریف احساس تحقیر نکند، بلکه حقانیت کلام را بپذیرد. نتیجه این شد که تمامی حریفان در برابر علم ایشان سر تعظیم فرود آوردند و حقانیت معارف اهلبیت (ع) بر همگان روشن شد.
*یکی از ماندگارترین یادگارهای علمی سفر حضرت به ایران، حدیث «سلسلة الذهب» است. پیام اصلی این حدیث در سیره علمی و کلامی امام چیست؟
وقتی حضرت به نیشابور رسیدند، هزاران عالم و کاتب گرد هم آمدند تا از ایشان حدیثی بشنوند. حضرت این حدیث قدسی را نقل کردند که: «کَلِمَةُ لا إلهَ إلّا اللّهُ حِصنی…» یعنی توحید دژ محکم الهی است. اما در پایان فرمودند: «بِشُروطِها وَ أَنَا مِنْ شُروطِها».
پیام عمق سیره کلامی امام در این جمله نهفته است: توحید بدون ولایت و امامت اهلبیت، محقق نمیشود. امامت، شرط تحقق عملی توحید و جامعه توحیدی است.
*بزرگترین چالش دوران حیات امام، بحث پیشنهاد ولایتعهدی از سوی مأمون بود. سیره سیاسی امام در مواجهه با این نقشه عباسیان چه بود؟
مأمون سیاستمداری بسیار مکار بود. او میخواست با ولایتعهدی امام رضا (ع) چند هدف را بزند:کنترل رفتوآمدهای حضرت،مشروعیتبخشی به حکومت غاصبانه خود و فرونشاندن قیامهای علویان.سیره سیاسی حضرت رضا (ع) در اینجا الگویی بینظیر از «هوشمندی و فعالسازی فرصتها در دل تهدیدها» است. حضرت ابتدا قاطعانه رد کردند، اما زمانی که تهدید به مرگ شدند، ولایتعهدی را صرفاً با شروط خاصی پذیرفتند.
*این شروط چه بودند و چگونه بازی مأمون را برهم زدند؟
حضرت شرط کردند که در هیچ عزل و نصبی دخالت نکنند، حکمی ندهند، فرمانی نرانند و در امور مدیریتی حکومت وارد نشوند.
این شروط هوشمندانه دو نتیجه بزرگ داشت.مأمون نتوانست تصمیمات ظالمانه حکومت خود را به نام امام رضا (ع) فاکتور بزند و به آن مشروعیت ببخشد و امام از تریبون رسمی ولایتعهدی و امکانات موجود برای ارتباط با مردم، انتشار معارف اهلبیت و تبیین جایگاه واقعی امامت استفاده کردند. در واقع حضرت، تهدید مأمون را به فرصتی برای گسترش معارف اسلامی تبدیل نمودند.
* مهمترین پیامی که جامعه امروز ما میتواند از سیره حضرت رضا (ع) بگیرد چیست؟
پیامی که سیره رضوی برای امروز ما دارد، جامعیت و تعادل است. امام رضا (ع) به ما آموختند که انسان مؤمن نباید تکبعدی باشد. نمیتوان به بهانه عبادات، از مسئولیتهای اجتماعی و فکری شانه خالی کرد؛ و نمیتوان به بهانه فعالیتهای سیاسی و اجتماعی، از اخلاق، تواضع و نماز اول وقت غافل شد. سیره رضوی یعنی زیست عقلانی، اخلاقی، مجاهدانه و همراه با توکل و بندگی خدا.
