یادداشت مهمان_محمد جواد هوشیار حاجیان یزدی، پژوهشگر بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی: سلسله شیعیمذهب آلبویه که از سال ۳۲۰ق تا ۴۴۸ق. بر قسمتهایی از ایران و عراق و جزیره تا مرزهای شمالی شام حکومت میکردند. اولین حکومتی بودند که تشیع را به طور چشمگیری گسترش دادند. آنها با حمایت سیاسی خود، عزاداری امام حسین(ع) را از محیطهای خصوصی به عرصه عمومی کشاندند و آن را به یک سنت رسمی و نماد هویتی شیعیان تبدیل نمودند. از سال ۳۵۲ ق، به دستور «معزالدوله»، عزاداری به صورت سازمانیافته با تعطیلی بازارها، توقف فعالیتهای روزمره و تشکیل دستههای عزاداری در بغداد برگزار شد.
تاریخنگارانی چون ابنجوزی(م.۵۹۷ ق.) و ابناثیر (م۶۳۰ق.)، به تغییر چهره شهر بغداد در روزعاشورا، برپایی خیمهها، سینهزنی و نوحهخوانی علنی مردم اشاره کردهاند.این سنت به دلیل نفوذ شیعیان، به مصر نیز سرایت کرد؛ به گونهای که دولت فاطمی (۳۹۷ -۵۶۷ ق.) با وجود رقابت با آلبویه،مجالس سوگواری و سفرههای نذری خاص عاشورا را در مصر برپا میکرد.مقریزی مینویسد: در روز عاشورای سال ۳۶۳ق. گروهی از شیعیان مصر همراه پیروانشان در کنار قبر «ام کلثوم» و «نفیسه» گرد آمدند و به گریه و نوحه سرایی پرداختند.
از دوره آلبویه، عزاداری عاشورا در میان شیعیان گسترش یافت و به یکی از مهمترین شعائر آنان تبدیل شد. ابوریحان بیرونی(م.۴۴۰ق.) گزارش میکند که این مراسم در بغداد و دیگر شهرها برگزار میشد. در زمان آلبویه، برگزاری عاشورا حتی بر عیدهای نوروز و مهرگان مقدم میشد. پس از سقوط آلبویه و قدرتگیری سلجوقیان، فضای ضدشیعی ایجاد شد و برگزاری این مراسم با محدودیت و گاه درگیری همراه بود، هرچند برخی سلاطین و وزیران سلجوقی گاهی آن را مجاز میدانستند..حتی گفته شده ملکشاه به همراه خواجه نظام الملک در سال ۴۷۹ق. به زیارت کاظمین و نجف و کربلا رفت. محمدبن عبدالله بلخی (م.۳۶۲ق.) فقیه حنفی مذهب، پس از سخنرانی بر ای عالمان و طلاب نظامیه اهل سنت، روضه میخواند و از مظلومیت های اهل بیت پیامبر(ص) یاد میکرد. این رسم تا اوایل سلطنت طغرل سلجوقی در بغداد و شهرهای دیگر معمول بوده است.
عزاداری و سوگواری امام حسین (ع) در عصر آل بویه را میتوان در سه شکل خلاصه کرد. مرثیه سرایی مهمترین شکل عزاداری برای امام حسین(ع) بود. در این دوره، شاعران و نوحهسرایان با خواندن اشعار سوگ، بر مظلومیت امام حسین(ع) تأکید میکردند و این کار در حرم و مجالس سوگواری رواج داشت. در مصر در زمان حکومت فاطمیان نیز افرادی بودند که در نوحه ثرایی و خواندن اشعار رثایی مهارت یافته بودند. شکل دوم مقتل خوانی است که از قرن چهارم هجری، در کنار شعرخوانی رواج یافت و واعظان در روز عاشورا با خواندن مقتل، مظلومیت امام حسین(ع) و شهیدان کربلا را بازگو میکردند.
شکل سوم عزاداری عاشورا بهصورت دستهجمعی و علنی در بغداد رواج یافت؛ مردم با سینهزنی، نوحهخوانی، پوشیدن لباس سیاه و نشانهای عزا سوگواری میکردند و گاهی بازارها تعطیل میشد. این مراسم با وجود گسترش، در برخی مناطق بهسبب حساسیت اهل سنت با محدودیت و درگیری همراه بود. به طوری که اهل سنت در مخالفت با شیعیان به برپایی مراسم مشابهی روی آوردند و روز دوازده محرم را به مناسبت قتل مصعب بن زبیر عزا میگرفتند. نتیجه اینکه آلبویه با عبور از مرحله عزاداری فردی، «فرهنگ سوگواری جمعی» را بنیان نهادند که تا به امروز به عنوان الگوی اصلی شعائر حسینی تداوم یافته است.
