یادداشت مهمان_دکتر ایرج حجازی، پژوهشگر حوزه دین و رسانه: مقدمه:تبیین جایگاه حضرت فاطمه معصومه (س) در تاریخ اسلام، مستلزم عبور از لایههای صرفاً توصیفی و ورود به ساحت تحلیلهای کلان تمدنی است. بر اساس مستندات تاریخی، ایشان نه تنها یک پناهگاه معنوی، بلکه یک دانشمند کنشگر و مهاجر مجاهد بودند که با هجرت تاریخی خود در سال ۲۰۱ هجری قمری، جغرافیای سیاسی جهان اسلام را دستخوش تغییری بنیادین کردند. سیره ایشان عالیترین تراز برای بازخوانی هویت دخترانی است که در مسیر تحقق تمدن نوین اسلامی، نقش معمار و پیشران را بر عهده دارند.
رکن اول: اعتبار علمی و مرجعیت نخبگانی در عصر خفقان شخصیت علمی حضرت معصومه (س) ریشه در روایاتی دارد که بر فراست و دانش لَدُنّی ایشان تأکید میکنند. یکی از مستندترین وقایع در این زمینه، گزارشی است که در منابع روایی ذکر شده و ناظر بر ایامی است که جمعی از شیعیان برای طرح پرسشهای خود به مدینه آمدند و در غیاب امام موسی کاظم (ع)، حضرت فاطمه معصومه (س) که در سنین نوجوانی بودند، پاسخهای دقیق و فقهی را مکتوب کردند. هنگام بازگشت، امام کاظم (ع) با دیدن پاسخها، جمله تاریخی فداها ابوها را در حق ایشان به کار بردند؛ جملهای که پیشتر پیامبر اکرم (ص) در حق حضرت زهرا (س) فرموده بودند. این رخداد نشاندهنده آن است که ایشان در نظام تشکیلاتی امامت، دارای جایگاه نخبگانی و مرجعیت علمی بودهاند. این کنشگری علمی ثابت میکند که دختر در مکتب وحی، از استقلال فکری و توانمندی تخصصی برخوردار است و میتواند در غیاب امام، نقش هدایتگری جامعه را ایفا کند.
رکن دوم: هجرت به مثابه یک پروژه استراتژیک برای تغییر موازنه قدرت هجرت ایشان از مدینه به سمت مرو را نباید یک سفر خانوادگی قلمداد کرد. در متون تاریخی همچون تاریخ قم نوشته حسن بن محمد قمی، به وضوح دیده میشود که این حرکت در شرایطی صورت گرفت که دستگاه خلافت عباسی درصدد بود با انتقال اجباری امام رضا (ع) به مرو، ارتباط ایشان را با بدنه اجتماعی تشیع قطع کند. حضرت معصومه (س) با همراهی کاروانی از برادران و برادرزادگان، یک حرکت نمادین و معنادار را آغاز کردند که در واقع، امتداد حرکت حضرت زینب (س) پس از واقعه عاشورا بود. این هجرت، یک رسانه زنده برای افشای ماهیت فریبکارانه سیاستهای مأمون عباسی و تثبیت جایگاه ولایت در قلب ایران بود. ایشان با انتخاب مسیرهای پرتردد، پیام مظلومیت و حقانیت امامت را به گوش آحاد مردم رساندند.
رکن سوم: تأسیس هاب رسانهای و پایگاه معرفتی در قم و ورود حضرت معصومه (س) به این شهر و استقرار ایشان در بیتالنور، این شهر را از یک کانون محلیِ پیروان اهلبیت به یک مرکز ثقل جهانی تبدیل کرد. پیش از ایشان، خاندان اشعری در قم ساکن بودند، اما حضور این بانوی مکرمه به مثابه یک آهنربای معرفتی، سیل مهاجرت دانشمندان و محدثان را به این منطقه روانه کرد. بر اساس مستندات موجود در کتاب بحارالانوار، ائمه هدی (ع) پیش از تولد ایشان، قم را حرم اهلبیت نامیده بودند. این انتساب نشاندهنده یک پیشبینی راهبردی است که در آن، حضرت معصومه (س) مأموریت داشتند تا زیرساختهای لازم برای شکلگیری بزرگترین حوزه علمیه جهان اسلام را فراهم کنند. از منظر رسانهای، حضور ایشان باعث شد که قم به مرکز تولید معارف ناب شیعی تبدیل شود و صدای تشیع از این نقطه به دورترین نقاط جهان مخابره گردد.
رکن چهارم: هویتبخشی به تشیع و تثبیت جایگاه زن در تمدنسازی اثرگذاری ایشان بر جایگاه شیعیان به طور عام، ایجاد یک نقطه اتصال میان ملیتهای مختلف تحت لوای ولایت بود. وجود مزار مطهر ایشان در قم، این شهر را به مأمن و ملجأ شیعیان جهان تبدیل کرد و به هویت شیعی، یک عینیت جغرافیایی و اقتدار مکانی بخشید. در طول تاریخ، همین کانون معرفتی بود که توانست در برابر تهاجمهای فرهنگی و نظامی ایستادگی کند. از سوی دیگر، سیره ایشان به زنان جامعه آموخت که میتوان در اوج حیا و معنویت، در پیچیدهترین جریانات سیاسی دخالت کرد و با هوشمندی، مسیر تاریخ را تغییر داد. این اقتدار معنوی، مدلی از زن را ارائه داد که نه در حاشیه، بلکه در متن تصمیمسازیهای کلان الهی قرار دارد.
رکن پنجم: افق تمدنی و رسالت نوین در عصر مقاومت امروز در آغاز فصلی نو از تمدنسازی تحت رهبری حکیمانه حضرت آیت الله سیدمجتبی خامنه ای (مدظله العالی)، بازخوانی این الگو ضرورتی مضاعف دارد. دختران امروز ایران، معماران تمدنی هستند که ریشههایش در قم آبیاری شده و شاخههای ثمرده آن در خط مقدم مقاومت، از غزه تا لبنان، به بار نشسته است. این نسل با تکیه بر عزت و بصیرت سیاسی بانو، در حال پیریزی تمدنی هستند که با روایتگری صحیح از جایگاه زن، جهان را برای ظهور منجی بزرگ آماده میسازد.
منابع و مآخذ:۱. قمی، حسن بن محمد؛ تاریخ قم (تحقیق سید جلالالدین طهرانی)، انتشارات توس.۲. مجلسی، محمدباقر؛ بحارالانوار، جلد ۴۸ و ۵۷ (در بیان فضائل قم و حضرت معصومه).۳. شیخ صدوق، محمد بن علی؛ عیون اخبار الرضا (ع)، انتشارات جهان.۴. نمازی شاهرودی، علی؛ مستدرک سفینه البحار، ج۸
