یادداشت مهمان- سیدکاظم سیدباقری مدیر گروه سیاست پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی:شهید لاریجانی بر این باور است که مسئله بنیادین در حکمرانی ایران، نبود نظریه فلسفی منسجم از عدالت اجتماعی است. این کمبود باعث نوسانهای ۱۸۰ درجهای سیاستگذاریها شده: از ملیسازی و دولتی کردن کارخانهها تا تأکید محض بر رقابت اقتصادی تا توزیع گسترده یارانهها. رهبر شهید انقلاب این وضعیت را حرکت آونگی یا زیگزاگی مینامید. علی لاریجانی این فقدان را ریشه اختلال در تحقق عدالت و پیشرفت میدانست. عدالت در اندیشه او زیرساخت بنیادین حکمرانی است، نه ارزشی تشریفاتی.
لاریجانی عدالت سیاسی-اجتماعی در غرب را رصد میکند که یا انکار میشود یا به آزادی تقلیل مییابد. فون هایک عدالت توزیعی را کلیشهای میانتهی و سراب میخواند و تاکید داشت که «امپراتور لباسی بر تن ندارد»! کنایه از بی معنایی عدالت. (F. A. Hayek, 2024, p.68) رابرت نوزیک دولت را به حداقلی محدود میکند. (Nozick, 2013, p. 332) . رالز نظریه را به عدالت سیاسی برای جوامع لیبرال-دموکرات محدود ساخت. لاریجانی معتقد است سوسیالیسم با مساواتطلبی استعدادهای برتر را سرکوب میکند. لیبرالدموکراسی نیز با نادیده گرفتن عدالت به انحراف میگراید. شاخصهای ششگانه بانک جهانی عدالت اجتماعی را درج نکردهاند. (ر.ک. لاریجانی، ۱۴۰۳، ص۱۸۶)
شهید لاریجانی با تاثیر از شهید مطهری بر این باور است که عدالت در قرآن همدوش توحید، هدف تشریع نبوت و فلسفه امامت است. آیه ۲۵ سوره حدید «لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ» نشان میدهد هدف بعثت انبیا، برپایی عدالت توسط مردم است. بنیان نظریه، فطرت است و هر استعداد طبیعی مبنای حق طبیعی است، حقوق طبیعی پیش از هر قراردادی وجود دارند و عدالت فقط اقتصادی نیست، بلکه ابعاد سیاسی، فرهنگی، علمی، قضایی و اجتماعی را شامل میشود. مطهری میگوید اگر فقیه به حکمی خلاف عدالت رسید، باید حکم را تغییر دهد؛ چون عدالت بر قواعد فقهی مسلط است. در همین راستا، لاریجانی نیز عدالت را زیرساخت پیشرفت می داند و آزادی ابزار است، نه هدف. نظام مردمسالاری، اقتصاد بازار رقابتی، رقابت علمی و فرهنگی همگی باید در پرتور نظریه عدالت برآیند و معنادار شوند.
از دیگر سو، لاریجانی بر چگونگی تعمیم و اجرای عدالت تأکید دارد. او چهار پیشنیاز این مهم را مجلس مقتدر، عقلانیت، قانونگرایی و عدالت می داند و بر گذار از حکمرانی آمرانه به مشارکتی؛ حاکمیت بر پایه اقناع، نه تحکم تاکید دارد و شش وظیفه حکومت را آمایش سرزمین، مشارکت عمومی، تکافل اجتماعی، امنیت، حفظ هویت ایرانی-اسلامی، استقلال بر می شمارد.
باتوجه آن چه بیان شد، لاریجانی سه گانه عقلانیت، اعتدال و گفتار سنجیده را در دیدگاه و رفتار خویش جمع کرد: عقلانیت یعنی قانون بر اساس دادههای عقل بشری؛ اعتدال یعنی پرهیز از افراط سوسیالیستی و تفریط لیبرالی؛ گفتار سنجیده یعنی عدالت، مستلزم گفتگوی علمی مبتنی بر مبانی فلسفی منسجم است.
لاریجانی، علی. عقل و سکون در حکمرانی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، ۱۴۰۳.
A. Hayek ,Law, Legislation, and Liberty: A New Statement of the Liberal Principles of Justice and Political Economy, Routledge, 2024.
Nozick, Robert. Anarchy, State, and Utopia. With a new foreword by Thomas Nagel. New York: Basic Books, 2013.
