خبرگزاری مهر- گروه سلامت: کمبود نیروی پرستاری یکی از چالشهای جدی نظام سلامت کشور است؛ چالشی که در سالهای اخیر با مشکلات معیشتی، اضافهکاری اجباری، مهاجرت نیروهای متخصص و نبود تناسب میان تعداد پرستاران و تختهای بیمارستانی تشدید شده است.
در همین راستا، خبرنگار مهر در گفتگویی با احمد نجاتیان، رئیسکل سازمان نظام پرستاری، مهمترین مسائل جامعه پرستاری از جمله کمبود نیرو، وضعیت استخدام، مهاجرت، معیشت، سلامت روان پرستاران و آینده این حرفه را بررسی کرده است.
مسئله فقط کمبود پرستار نیست؛ در نگهداشت هم مشکل داریم
مهر: آیا میتوان گفت بخشی از پرستاران به دلیل شرایط نامناسب شغلی و معیشتی ترجیح میدهند از حرفه خود فاصله بگیرند یا حتی خانهنشین شوند.
نجاتیان: موضوع اصلی در حوزه پرستاری، کمبود نیروی پرستار است. کمبود پرستار یک مسئله جهانی است و بسیاری از کشورهای دنیا با آن مواجه هستند، اما جنس این کمبود در ایران با بسیاری از کشورهای دیگر متفاوت است.
در کشورهای اروپایی وقتی با کمبود پرستار مواجه میشوند، سیاستهای تشویقی برای جذب نیرو از کشورهای دیگر یا ترغیب جوانان به ورود به حرفه پرستاری اجرا میکنند. اما در ایران در شرایطی با کمبود پرستار مواجه هستیم که تعداد قابل توجهی فارغالتحصیل پرستاری داریم. بنابراین مشکل اصلی ما فقط کمبود نیروی آموزشدیده نیست، بلکه در سیاستهای جذب و مهمتر از آن، نگهداشت نیروی انسانی مشکل داریم.
بیمارستانها به پرستار نیاز دارند و مردم نیز از کیفیت خدمات گلایهمند هستند، اما از سوی دیگر نیروی آماده به کار داریم که یا وارد حرفه نمیشود و ترجیح میدهد شغل دیگری انتخاب کند، یا اگر جذب سیستم شود، پس از یک یا دو سال به دلیل شرایط سخت کار و عدم تناسب پرداخت با سختی شغل، از ادامه کار منصرف میشود.
وضعیت ورود و خروج نیروهای پرستاری در نظام سلامت
مهر: درباره تعداد پرستارانی که از نظام سلامت خارج میشوند چه آماری وجود دارد.
نجاتیان: آمار رسمی وزارت بهداشت نشان میدهد سالانه هزاران پرستار از سیستم خارج میشوند. درباره تعداد دقیق این افراد آمارهای متفاوتی وجود دارد و نمیتوانم یک عدد قطعی را تأیید کنم، اما اصل خروج نیرو از حرفه کاملاً واقعی است.
وقتی تعداد فارغالتحصیلان را با میزان جذب مقایسه میکنیم، این تفاوت کاملاً قابل مشاهده است. برای مثال، اگر حدود ۱۶ هزار فارغالتحصیل داشته باشیم و تنها حدود ۵ هزار نفر جذب شوند، بخش قابل توجهی از این افراد وارد سیستم دولتی نمیشوند. ممکن است بخشی از این افراد وارد بخش خصوصی شوند یا مسیر شغلی دیگری را انتخاب کنند، اما قطعاً بخشی نیز به دلیل شرایط موجود از حرفه پرستاری فاصله میگیرند. از منظر سیاستگذاری سلامت، این وضعیت مطلوب نیست. ما باید شرایطی ایجاد کنیم که نیروی آموزشدیدهای که برای او هزینه شده، بتواند وارد حرفه شود و در آن باقی بماند.
مهر: آیا انتخاب شغل دیگری به دلیل مشکلات معیشتی را میتوان تصمیم درستی از سوی پرستار دانست.
نجاتیان: بخشی از انگیزه ورود به حرفه پرستاری، کمک به مردم و انجام یک کار خیرخواهانه است و این موضوع در بسیاری از گزارشهای جهانی نیز مورد تأکید قرار گرفته است.
اما در کنار انگیزههای خیرخواهانه، باید این شغل بتواند معیشت فرد را نیز تأمین کند. اگر فردی شغلی سخت و آسیبزا را انتخاب کند، اما آن شغل نتواند زندگی و معیشت او را تأمین کند، طبیعی است که حق داشته باشد شغل دیگری را انتخاب کند.
مشکل کمبود پرستار در تهران
مهر: در شرایطی که تهران با کمبود شدید پرستار مواجه است، چه راهکار فوری برای جبران این کمبود وجود دارد.
نجاتیان: مهمترین مسئله، وجود یک اراده جدی برای حل مشکل است. راهکارهای کوتاهمدت، میانمدت و بلندمدت وجود دارد، اما به نظر میرسد اراده کافی در سطح سیاستگذاری کلان برای اجرای این راهکارها وجود ندارد.
یکی از راهکارهای کوتاهمدت، توسعه پانسیونهای پرستاری است. نمونه موفق آن را در بیمارستان مفید تهران مشاهده کردیم. بخشی از یک ساختمان موجود را در مدت حدود یک ماه به پانسیون تبدیل کردند و پس از آن توانستند حدود ۵۰ پرستار جذب کنند.
برخی از این افراد پیش از آن در مراکز دیگری دو شیفت کار میکردند، اما پس از فراهم شدن امکان اسکان، تمام شیفتهای خود را در همان بیمارستان انجام دادند.
این تجربه نشان میدهد گاهی با استفاده از ظرفیتهای موجود میتوان نیروی قابل توجهی را جذب و نگهداشت کرد. البته پانسیون راهکار دائمی نیست. فرد ممکن است یک یا دو سال در پانسیون زندگی کند، اما پس از تشکیل خانواده نیاز به مسکن مستقل دارد.
افزایش تعرفه و نگهداشت نیروهای پرستاری
مهر: آیا افزایش تعرفههای پرستاری میتواند به نگهداشت نیرو در مناطق دارای کمبود کمک کند.
نجاتیان: قطعاً. ما سال گذشته پیشنهاد افزایش تعرفههای پرستاری را مطرح کردیم، اما رقم پیشنهادی ما پذیرفته نشد. حتی میتوان از تجربه مناطق محروم استفاده کرد. امروز در برخی مناطق مانند میناب، تعرفه پرستاری حدود ۱.۵ تا ۲ برابر است. پیشنهاد ما این است که همین مدل برای تهران و چند کلانشهر که با کمبود شدید پرستار مواجه هستند نیز اجرا شود.
اگر پرستاری در منطقهای ۲۰ میلیون تومان کارانه دریافت میکند، میتوان برای مناطق بحرانی رقم بالاتری در نظر گرفت. این یک راهکار کوتاهمدت است که میتواند بدون تحمیل هزینه سنگین جدید به کشور، به نگهداشت نیرو کمک کند.
اضافهکاری درمان کمبود پرستار نیست
مهر: با توجه به افزایش مبلغ اضافهکاری، آیا این سیاست توانسته مشکل کمبود پرستار را برطرف کند.
نجاتیان: افزایش مبلغ اضافهکاری در مقطعی اقدام مهمی بود، اما اضافهکاری درمان کمبود پرستار نیست. وقتی سیستم پرستار کافی ندارد، مجبور میشود از پرستاران موجود بخواهد اضافهکاری کنند. در مقطعی مبلغ اضافهکاری از حدود ۲۷ هزار تومان به حدود ۷۵ هزار تومان رسید و رضایت نسبی ایجاد کرد، اما امروز حتی ارقام حدود ۱۳۰ تا ۱۴۰ هزار تومان نیز دیگر پاسخگوی شرایط نیست. قرار بود افزایش اضافهکاری یک راهکار فوری باشد و در کنار آن اقدامات اساسی برای جذب نیروی جدید انجام شود، اما این اقدامات به اندازه کافی پیش نرفت.
میزان ساعات کاری پرستاران
مهر: آیا میزان ساعات کاری پرستاران با سایر کارکنان دولت تناسب دارد.
نجاتیان: خیر. امروز کارکنان دولت حدود یک سال است که در برخی شرایط ۳۰ ساعت در هفته کار میکنند، اما پرستاران و برخی گروههای خدماتی و امدادی همچنان حدود ۴۰ تا ۴۲ ساعت کار میکنند.
در شرایط جنگ نیز از پرستار خواسته شد مرخصیهای خود را لغو کند، در محل خدمت بماند و شیفتهای بیشتری کار کند. پرستاران نیز این شرایط را پذیرفتند، زیرا کشور در شرایط بحرانی قرار داشت. اما انتظار طبیعی این است که پس از عبور از بحران، به مطالبات آنها توجه شود. نمیتوان از پرستار در شرایط جنگ انتظار فداکاری داشت و پس از پایان بحران، همان سختیها و تبعیضها را ادامه داد.
افزایش حقوق اثر خود را از دست داده است
مهر: یکی از مطالبات پرستاران، اجرای فوقالعاده خاص است. وضعیت این مطالبه به کجا رسیده است.
نجاتیان: موضوع فوقالعاده خاص را به طور جدی پیگیری میکنیم و امیدواریم طی هفتههای آینده و حداکثر یکی دو ماه آینده به نتیجه برسد. افزایش حقوقی که امسال برای کارکنان رسمی اتفاق افتاد، با توجه به تورم و افزایش هزینههای زندگی، عملاً بخش زیادی از اثر خود را از دست داده است.
مهر: وضعیت پرداخت اضافهکاری پرستاران چگونه است، آیا همه ساعات اضافهکاری آنها پرداخت میشود.
نجاتیان: بر اساس قانون بهرهوری، سقف مشخصی برای اضافهکاری وجود دارد، اما برخی دانشگاههای علوم پزشکی به دلیل کمبود شدید نیرو، پرستاران را مجبور میکنند بیش از این میزان کار کنند؛ حتی در مواردی ۱۴۰ یا ۱۵۰ ساعت در ماه. اگر دانشگاه پرستار ندارد و مجبور است از نیروی موجود استفاده کند، حداقل باید حق این پرستار به موقع و بر اساس نرخ واقعی پرداخت شود. اینکه پرستار بیش از سقف معمول کار کند و بعد به دلیل محدودیتهای قانونی یا مالی، پرداخت او با تأخیر یا با نرخ قدیمی انجام شود، قابل قبول نیست.
یکی از اقدامات خوب در سال ۱۴۰۳ این بود که منابع اضافهکاری از منابع اختصاصی به منابع عمومی منتقل شد و پرداخت آن همراه با حقوق انجام میشود. در حال حاضر معمولاً یک ماه تأخیر در پرداخت وجود دارد که مربوط به فرآیند محاسبه و پرداخت است.
مهر: درباره حمایت از پرستاران در دوران جنگ و میزان پاداش پرداختشده چه ارزیابی دارید.
نجاتیان: ما در حوزه بحرانها گاهی مدیر بحران میشویم؛ یعنی زمانی که بحران اتفاق میافتد، همه به یاد میآوریم که باید بحران را مدیریت کنیم، اما پس از پایان بحران فراموش میکنیم از آن درس بگیریم.
در جنگ اخیر، پرستاران، نیروهای شهرداری، آتشنشانی، اورژانس و کارکنان بیمارستانها از جمله افرادی بودند که در شرایط سخت پای کار ماندند. بسیاری از پرستاران مرخصیهای خود را لغو کردند و حتی در ایام تعطیلات نوروز در محل خدمت باقی ماندند. اما گزارشهایی که از پاداش جنگ به ما رسید، نشان میداد در برخی موارد رقم پرداختی به پرستاران حدود چهار تا هشت میلیون تومان بوده است. پرستاری که ۴۰ روز خانواده خود را رها کرده، در ایام نوروز در بیمارستان مانده و در شرایط جنگی خدمت کرده است، طبیعی است که انتظار داشته باشد فداکاری او دیده شود.
وضعیت مهاجرت پرستاران
مهر: آیا کاهش صدور گواهیهای مهاجرتی به معنای کاهش تمایل پرستاران به مهاجرت است.
نجاتیان: خیر. آمار صدور گواهیهایی که نشان میدهد فرد وارد فرآیند مهاجرت شده، نسبت به سالهای گذشته کاهش پیدا کرده است، اما این به معنای کاهش تمایل به مهاجرت نیست.
دلایل مختلفی وجود دارد؛ نگرانی افراد درباره وضعیت خانواده، شرایط روابط بینالمللی، افزایش قیمت ارز و حتی برگزار نشدن برخی آزمونها باعث شده فرآیند مهاجرت فعلاً کُند شود. ممکن است بخشی از این تقاضاها به صورت تجمعی باقی بماند و با بهبود شرایط، دوباره شاهد افزایش مهاجرت باشیم.
قبلاً حدود ۵ هزار خروج از خدمت داشتیم که حدود ۲ هزار مورد آن به مهاجرت مربوط میشد. اکنون حدود ۳۵۰۰ تا ۳۶۰۰ خروج از خدمت داریم، اما مهاجرت فعلاً کاهش یافته است.
باید توجه کنیم که کشورهای مقصد معمولاً به دنبال پرستاران با تجربه و متخصص هستند، نه نیروهای کمتجربه.
مهر: چرا مهاجرت پرستاران متخصص برای نظام سلامت کشور نگرانکنندهتر است.
نجاتیان: پرستاری که ۲۰ سال سابقه دارد و در بخشهای تخصصی مانند ICU جراحی قلب فعالیت کرده است، سرمایه انسانی بسیار ارزشمندی محسوب میشود. کشورهای مقصد نیز به خوبی ارزش این نیروها را میدانند. برخی پرستارانی که مهاجرت کردهاند، به ما گفتهاند که پس از ورود برای آنها خانه فراهم شده یا حتی از فرودگاه مورد استقبال قرار گرفتهاند. این موضوع نشان میدهد کشورهای دیگر برای جذب نیروی متخصص برنامه دارند و ما نیز باید برای نگهداشت نیروهای خود برنامه جدی داشته باشیم.
وضعیت استخدام های جدید پرستاری
مهر: درباره استخدام نیروهای جدید در وزارت بهداشت چه اطلاعاتی دارید.
نجاتیان: شنیدهایم که قرار است در نیمه دوم سال مجوز جذب حدود ۳۴ تا ۳۵ هزار نیروی جدید در وزارت بهداشت صادر شود. البته هنوز نمیتوانم این عدد را به صورت قطعی تأیید کنم. گفته شده حداقل نیمی از این ظرفیت به گروه پرستاری اختصاص پیدا کند. اما حتی اگر این استخدامها در نیمه دوم سال اعلام شود، فرآیند آزمون، گزینش و جذب زمان میبرد و عملاً بخشی از نیروها در سال آینده وارد سیستم خواهند شد. از سوی دیگر، تجربه نشان داده همه نیروهای استخدامشده، نیروی جدید نیستند و بخشی از ظرفیت ممکن است به تبدیل وضعیت نیروهای موجود اختصاص پیدا کند.
مهر: آیا نحوه توزیع مجوزهای استخدامی با نیاز واقعی مناطق مختلف کشور همخوانی دارد.
نجاتیان: یکی از مشکلات ما این است که مجوزهای استخدامی بر اساس فرمولهایی به بیمارستانها و پستهای مشخص اختصاص پیدا میکند و وزارت بهداشت انعطاف کافی برای جابهجایی این ظرفیت ندارد. برای مثال، ممکن است در یک منطقه غرب کشور کمبود شدید پرستار داشته باشیم و متقاضی نیز وجود داشته باشد، اما مجوز استخدام در آن منطقه صادر نشود و در تهران مجوزی وجود داشته باشد که کسی برای آن متقاضی نباشد. پیشنهاد ما این است که تعداد کل مجوزها مشخص شود و اختیار بیشتری به وزارت بهداشت داده شود تا بر اساس نیاز واقعی کشور، نیرو را در مناطق دارای کمبود جذب کند.
کمبود نیروی پرستاری
مهر: یکی از مسائل مورد اختلاف، استاندارد تعداد پرستار به ازای تخت بیمارستانی است. پیشنهاد سازمان نظام پرستاری چیست.
نجاتیان: عدد مورد نظر جامعه کارشناسی پرستاری، سازمان نظام پرستاری و معاونت پرستاری، حدود ۱.۸ پرستار به ازای هر تخت است.
مطالعات علمی و میدانی در این زمینه وجود دارد، اما سازمان اداری و استخدامی هنوز این عدد را نپذیرفته است. عدد مورد نظر آنها حدود یک تا ۱.۲ پرستار است و این اختلاف بسیار مهم است. در کشورهای مختلف، نسبت پرستار به تخت حتی به ۳.۵ یا ۴ نفر نیز میرسد. البته ما بر اساس شرایط کشور، استاندارد حداقلی را پیشنهاد کردهایم.
با عدد ۱.۸، پرستار میتواند با حجم اضافهکاری محدود، حدود ۶ تا ۷ بیمار را در هر شیفت مراقبت کند، نه اینکه مجبور باشد از ۱۰ یا ۱۲ بیمار مراقبت کند. در بخش ICU نیز استاندارد مطلوب یک پرستار برای یک بیمار است، اما ما حتی در بسیاری از موارد به نسبت یک به دو رضایت دادهایم، در حالی که اکنون در برخی مراکز نسبت یک به سه یا حتی یک به چهار نیز وجود دارد.
آسیب سلامت روان پرستاران
مهر: وضعیت سلامت روان پرستاران را با توجه به فشارهای شغلی و حوادث اخیر چگونه ارزیابی میکنید؟
نجاتیان: موضوع سلامت روان پرستاران بسیار جدی است. گزارشهایی درباره افزایش افسردگی و مشکلات روانی پرستاران پس از دوران کرونا منتشر شده است. البته اگر امروز بخواهیم شرایط را بررسی کنیم، باید تأثیر حوادث و بحرانهای اخیر از جمله جنگ و سایر حوادث تلخ را نیز در نظر بگیریم.
پرستاری ذاتاً شغلی پراسترس است. مواجهه مستمر با بیمار، همراه بیمار، مرگ و شرایط سخت درمانی، فشار روانی ایجاد میکند. وقتی این شرایط با تروماهای جمعی مانند جنگ همراه میشود، اختلالات خواب، مشکلات ارتباطی با خانواده و همکاران و علائم استرس پس از سانحه نیز میتواند افزایش پیدا کند. به همین دلیل سازمان نظام پرستاری با سازمان نظام روانشناسی همکاری را آغاز کرده است.
دورههای آموزشی خودمراقبتی در حال برگزاری است و بهزودی امکان خودارزیابی سلامت روان نیز برای پرستاران فراهم خواهد شد تا در صورت نیاز بتوانند به متخصص مراجعه کنند.
کمبودها در کدام استان ها شدیدتر است
مهر: کدام استانها در حال حاضر با کمبود جدی پرستار مواجه هستند.
نجاتیان: تهران یکی از مناطق جدی کمبود پرستار است و حتی باید آن را در زمره مناطق محروم پرستاری محسوب کنیم. هرمزگان، سیستانوبلوچستان و خوزستان نیز از جمله استانهایی هستند که نسبت نیروی پرستاری در آنها پایین است.
وضعیت نسبت پرستار زن و مرد در ایران
مهر: نسبت پرستاران زن و مرد در ایران چگونه است و آیا افزایش جذب پرستاران مرد میتواند به کاهش کمبود نیرو کمک کند.
نجاتیان: در دنیا حدود ۸۰ درصد کارکنان پرستاری را زنان و حدود ۲۰ درصد را مردان تشکیل میدهند. در ایران حدود ۷۰ درصد پرستاران زن و ۳۰ درصد مرد هستند؛ بنابراین سهم پرستاران مرد در ایران از میانگین جهانی بیشتر است.
با توجه به برخی نیازهای تخصصی و همچنین شرایط فرهنگی و مراقبت از بیمار همجنس، حضور پرستاران مرد ضروری است، اما طبیعی است که تعداد زنان در حرفه پرستاری بیشتر باشد.
آینده حرفه پرستاری در ایران
مهر: با وجود مشکلات موجود، آینده حرفه پرستاری در ایران را چگونه ارزیابی میکنید.
نجاتیان: با وجود سختیها، من نسبت به آینده پرستاری خوشبین هستم.
اگر روند رشد حرفه پرستاری را در سالهای گذشته بررسی کنیم، میبینیم که این حرفه از نظر رشتههای دانشگاهی، نهادهای حرفهای، جایگاه اجتماعی و شرح وظایف رشد قابل توجهی داشته است.
پرستاری از جمله حرفههایی است که هوش مصنوعی و فناوری نمیتوانند جایگزین کامل آن شوند. فناوری میتواند به پرستار کمک کند، اما نیاز انسان به مراقبت همچنان وجود خواهد داشت. حتی در کشورهای سالمند، نیاز به خدمات مراقبتی روزبهروز بیشتر میشود. با افزایش سالمندی جمعیت، طول مدت مراقبت نیز افزایش مییابد و این خدمات باید توسط نیروهای آموزشدیده ارائه شود.
نسل جدید دانشجویان پرستاری نیز نسل توانمندی است. سطح علمی افرادی که امروز وارد این رشته میشوند، در مقایسه با گذشته بالاتر است.
این نسل مطالبهگرتر است و نسبت به حقوق و منافع حرفهای خود جدیتر برخورد میکند. شاید نسل ما در گذشته برخی مسائل را میپذیرفت، اما نسل جدید مطالبات بیشتری دارد و برای پیشرفت حرفهای خود تلاش میکند.
ما نیز در مجلس دو موضوع مهم را پیگیری میکنیم تا مسیر ارتقای حرفهای پرستاران نظاممند شود و فرد بتواند در طول دوران خدمت، درجات مختلف حرفهای را طی کند.
ظرفیت پذیرش دانشجوی پرستاری
مهر: آیا سازمان نظام پرستاری با افزایش ظرفیت پذیرش دانشجوی پرستاری مخالف است؟
نجاتیان: تاریخ نشان داده که ما هیچگاه با افزایش ظرفیت در جایی که کشور به پرستار نیاز داشته، مخالفت نکردهایم.
در زمان اجرای طرح تحول سلامت، ظرفیت پذیرش دانشجوی پرستاری حدود ۳ هزار نفر بود. با توجه به توسعه بیمارستانها و افزایش تختهای ویژه، پیشبینی کردیم که کشور با کمبود شدید پرستار مواجه خواهد شد.
جامعه پرستاری و مجموعه آموزش پرستاری در یک اقدام کمسابقه، ظرفیت آموزش را در یک سال حدود دو برابر کرد. البته افزایش سریع ظرفیت، کیفیت آموزش را تا حدودی تحت تأثیر قرار داد، چون به همان نسبت امکان توسعه محیط آموزشی و افزایش استاد وجود نداشت، اما نیاز کشور ایجاب میکرد که این کار انجام شود.
امروز ظرفیت آموزش پرستاری به حدود ۱۸ هزار نفر رسیده است. اگر کشور توان جذب این نیروها را داشته باشد و نیاز جدیدی ایجاد شود، ما آمادگی افزایش ظرفیت را داریم. برای مثال اگر قرار باشد در حوزه بهداشت و در کنار پزشک خانواده، پرستار خانواده داشته باشیم، قطعاً ظرفیت و تعهد حرفهای لازم برای اجرای آن وجود دارد. در نهایت همه ما باید ببینیم کشور به چه چیزی نیاز دارد و متناسب با نیاز واقعی نظام سلامت، ظرفیتهای خود را تنظیم کنیم.
