یادداشت مهمان_مهدیس میرزایی، خبرنگار؛ پول برای بیشتر مردم بخشی از زندگی روزمره است؛ ابزاری برای خرید، پس‌انداز، پرداخت بدهی و انجام معاملات. اما وقتی ارزش پول در گذر زمان تغییر می‌کند، پرسش‌هایی فراتر از اقتصاد روزمره شکل می‌گیرد: اگر ارزش پولی که قرض داده شده کاهش پیدا کند، مسئولیت جبران این کاهش بر عهده چه کسی است؟ تورم چه نسبتی با تعهدات مالی و احکام شرعی دارد؟ آیا کاهش ارزش پول می‌تواند در محاسبه خمس اثرگذار باشد؟ و اساساً پولی که امروز در قالب اسکناس و اعتبار بانکی در گردش است، از منظر فقهی چه ماهیتی دارد؟
کتاب «فقه پول» تلاش می‌کند این پرسش‌ها را در چارچوب فقه مسائل مستحدثه بررسی کند؛ حوزه‌ای که با پدیده‌های جدید زندگی انسان سروکار دارد و برای موضوعاتی که در شکل امروزی خود سابقه‌ای در متون فقهی نداشته‌اند، به دنبال موضوع‌شناسی و استخراج حکم است. در این اثر، پول نه صرفاً به‌عنوان یک ابزار اقتصادی، بلکه به‌عنوان موضوعی با پیامدهای فقهی بررسی شده و تحول آن از پول فلزی تا اسکناس و نظام پولی جدید، زمینه ورود به بحث‌هایی درباره کاهش ارزش پول، ضمان، خمس تورم و خلق پول را فراهم می‌کند.
«فقه پول» به تألیف آیت‌الله هادی نجفی و با تدوین و نگارش حجت‌الاسلام مصطفی‌الله‌دادی دستجردی، در تلاش است بخشی از مسائل فقهی مرتبط با یکی از ملموس‌ترین پدیده‌های اقتصادی زندگی معاصر را صورت‌بندی و بررسی کند؛ مسائلی که اگرچه موضوع آنها «پول» است، اما دامنه پرسش‌هایشان به مناسبات مالی، حقوق افراد، نظام بانکی و حتی شیوه مواجهه فقه با تحولات اقتصادی روز گسترش پیدا می‌کند. این کتاب در ۲۴۷ صفحه به بررسی مسائل فقهی مرتبط با پول، کاهش ارزش آن، تورم، خمس تورم و خلق پول می‌پردازد.
این اثر، تقریر و تحریر درس‌های خارج فقه آیت‌الله هادی نجفی در موضوع مسائل مستحدثه و نوپدید، با تمرکز بر پول، کاهش ارزش پول و خلق پول است که در سال ۱۴۰۳ در حوزه علمیه اصفهان، مدرسه صدر بازار ارائه شده است. متن این دروس توسط حجت‌الاسلام مصطفی‌اله‌دادی دستجردی تدوین شده و حجت‌الاسلام مهدی احمدی نیز ویرایش علمی آن را بر عهده داشته است.
نویسنده در مقدمه، ابتدا مفهوم مسائل مستحدثه را توضیح می‌دهد. منظور از مسائل مستحدثه، مسائل جدید و مورد ابتلای مردم است که احکام آنها در گذشته بیان نشده، زیرا موضوع آنها در آن زمان وجود نداشته است. در کنار این مسائل، موضوعات فرضی نیز قرار دارند که هنوز تحقق نیافته‌اند، اما احتمال دارد در آینده پدید آیند. در کتاب برای توضیح این مفهوم، نمونه‌هایی مانند فقه کامپیوتر و اینترنت، شبیه‌سازی و استفاده از سلاح‌های کشتار جمعی جدید مطرح شده است.
از نگاه کتاب، مسائل مستحدثه و نوپدید را می‌توان در دو دسته کلی بررسی کرد، دسته نخست مسائلی هستند که به فعل انسان مربوط می‌شوند و احکام تکلیفی پیدا می‌کنند و دسته دوم به احکام وضعی مربوط هستند. از همین منظر، نویسنده تلاش می‌کند موضوع پول را به‌عنوان یکی از پدیده‌های تحول‌یافته زندگی اقتصادی انسان، پیش از ورود به حکم فقهی آن، از نظر تاریخی و مفهومی بررسی کند.
از مبادله کالا به کالا تا پیدایش اسکناس
بخش نخست کتاب با عنوان «کاهش ارزش پول» آغاز می‌شود. در فصل نخست با عنوان «مفاهیم و کلیات»، ابتدا مفاهیم مربوط به مسائل مستحدثه و سپس ماهیت پول و تاریخچه آن بررسی می‌شود.
نویسنده در بحث ماهیت پول، معادل عربی پول را «نقد» معرفی می‌کند و سپس به تاریخچه پیدایش پول می‌پردازد. در این بررسی، پول عمدتاً به دو نوع پول فلزی و پول کاغذی یا اسکناس تقسیم می‌شود.
در توضیح پول فلزی، به جوامع نخستین و شیوه امرار معاش آنها از طریق کشاورزی، دامداری و شکار اشاره می‌شود، دوره‌ای که مبادلات اقتصادی عمدتاً بر پایه کالا به کالا انجام می‌شد. با پیچیده‌تر شدن مبادلات، پول به‌عنوان وسیله‌ای برای دادوستد شکل گرفت و طلا و نقره و سکه‌های ساخته‌شده از این فلزات، که در متون اسلامی با عنوان درهم و دینار شناخته می‌شوند، جایگاه مهمی پیدا کردند.
در ادامه، کتاب به پول کاغذی و اسکناس می‌رسد. دشواری و خطر حمل مقادیر زیادی از طلا و نقره در معاملات، به‌ویژه معاملات بزرگ، موجب شد تاجران به سمت استفاده از اوراقی بروند که نماینده مقدار مشخصی از طلا و نقره باشند. این روند به تدریج زمینه شکل‌گیری اسکناس و نظام پولی جدید را فراهم کرد.
پول، مثلی یا قیمی؟
یکی از مباحث قابل توجه در ادامه این بخش، بررسی ارزش ذاتی و اعتباری پول است. کتاب توضیح می‌دهد که پول‌های فلزی مانند طلا و نقره در گذشته، خود دارای ارزش مالی بودند و در بازار فلزات نیز قابلیت معامله داشتند، در حالی که اسکناس به‌طور ذاتی چنین ارزشی ندارد و اعتبار آن به پذیرش عمومی و نظام پولی و حمایت دولت وابسته است.
در همین زمینه، کتاب به موضوع مثلی و قیمی بودن پول نیز می‌پردازد و مسئله «پول مثلی یا قیمی؟» را بررسی می‌کند. پس از آن، آرای فقها و ادله آنان درباره مثلی بودن و دیدگاه‌های فقهی مرتبط با این موضوع مطرح می‌شود. در این قسمت همچنین به برخی آرای فقها، از جمله دیدگاه‌های آیت‌الله سیدابوالحسن اصفهانی و آیت‌الله گلپایگانی درباره موضوع اسکناس و پول جدید اشاره شده است.
کتاب سپس به تفاوت پول با کاغذهای مالی می‌پردازد و ویژگی‌های اسکناس را با دیگر اسناد و کاغذهای دارای ارزش مالی مقایسه می‌کند. در ادامه نیز موضوع کاهش ارزش پول و عوامل مؤثر بر آن مورد توجه قرار می‌گیرد. نویسنده عواملی مانند شرایط طبیعی، از جمله خشکسالی و ترسالی، و عوامل غیرطبیعی مانند احتکار را از عوامل مؤثر بر تغییر ارزش پول برمی‌شمارد.
کاهش ارزش پول و راهکارهای مقابله با آن
فصل دوم بخش نخست با عنوان «دو چالش کاهش ارزش پول و مسائل پیرامون آن» به‌صورت مشخص وارد بحث کاهش ارزش پول می‌شود.
در گفتار نخست، با عنوان «چالش ربا و راهکارهای مقابله با آن»، موضوعاتی همچون قرض با پرداخت زاید از جانب مدیون، تضمین زاید توسط مدیون، استفاده از حیل شرعی، استفاده از ربح نسبه و انعقاد قرض بر پایه طلا یا دلار بررسی شده و در ادامه نتیجه‌گیری صورت گرفته است.
در بخش دیگری از همین فصل، نویسنده به چالش دلالت ادله قاعده اقدام بر عدم ضمان در کاهش ارزش پول می‌پردازد. در این قسمت، برای بررسی ادله، روایات و منابع مختلف فقهی مورد توجه قرار گرفته‌اند و از جمله به صحیحه معاویه بن عمار، خبر زید شحام و حسنه علی بن جعفر عریضی استناد شده و در پایان این بحث نیز نتیجه‌گیری آمده است.
ضمان کاهش ارزش پول و خمس تورم
فصل سوم بخش نخست با عنوان «ادله ضمان کاهش ارزش پول و خمس تورم» تنظیم شده است.
در گفتار نخست، ادله ضمان کاهش ارزش پول، نویسنده ادله مختلف را بررسی می‌کند و در این مسیر به روایات باب مقاصّه، قاعده ید، قاعده لاضرر و قاعده اتلاف می‌پردازد.
پس از آن، در گفتار دوم، خمس تورم، مسئله خمس و نسبت آن با کاهش ارزش پول و تورم بررسی می‌شود. در این بخش، موضوعاتی مانند قول مشهور و وجوب خمس، قول غیرمشهور و عدم وجوب خمس، صورت‌های سه‌گانه مسئله، دیدگاه مختار و نتیجه‌گیری مطرح شده است.
بخش دوم، خلق پول
پس از مباحث مربوط به کاهش ارزش پول، کتاب وارد بخش دوم با عنوان «خلق پول» می‌شود.
فصل نخست این بخش با عنوان «مفاهیم و کلیات» آغاز می‌شود و در گفتار نخست، مفاهیم مرتبط با موضوع مورد بررسی قرار می‌گیرد. در این قسمت، موضوع بانک، بانک ربوی و بانک اسلامی مطرح شده و پس از آن بحث اخلاق اقتصادی و نمونه‌هایی از آن در ایران آمده است.
فصل دوم بخش «خلق پول» نیز با عنوان «کلیات»، به مباحث مقدماتی و موضوع‌شناسی اختصاص دارد. در این بخش، اهمیت موضوع‌شناسی در مسائل مستحدثه، مالکیت دولت یا عدم آن و اقسام بانک از دیدگاه مستنبطین و روش تعامل با بانک‌ها مورد بحث قرار گرفته است.
به این ترتیب، کتاب «فقه پول» تلاش می‌کند پیش از رسیدن به احکام فقهی، ابتدا خود مفهوم پول، تحول تاریخی آن، تفاوت پول فلزی و اسکناس، ارزش ذاتی و اعتباری، مثلی یا قیمی بودن پول و ویژگی‌های نظام پولی جدید را توضیح دهد و سپس سراغ پرسش‌های فقهی ناشی از این تحولات برود.
در واقع، محور اصلی کتاب را می‌توان در دو مسئله دنبال کرد: نخست، کاهش ارزش پول و پیامدهای فقهی آن، از جمله ضمان و خمس تورم، و دوم، خلق پول و مسائل فقهی مربوط به بانک و نظام پولی جدید.
مقدمه مؤلف نیز بر همین رویکرد تأکید دارد. آیت‌الله هادی نجفی این اثر را تحریر درس‌های خارج فقه خود در حوزه مسائل مستحدثه می‌داند که در سال ۱۴۰۳ در مدرسه صدر بازار اصفهان ارائه شده است. او همچنین از حجت‌الاسلام مصطفی‌الله‌دادی دستجردی برای تدوین متن و از حجت‌الاسلام مهدی احمدی برای ویرایش علمی کتاب قدردانی کرده است.
در پایان کتاب نیز منابع و مآخذ ارائه شده که در دو بخش «کتب» و «مقالات» تنظیم شده‌اند و منابع مورد استفاده در تدوین مباحث را در اختیار خواننده قرار می‌دهند.
«فقه پول» از این منظر اثری است که یک موضوع اقتصادی و روزمره، یعنی پول و کاهش ارزش آن، را در چارچوب مباحث فقهی دنبال می‌کند و در کنار آن به یکی از موضوعات جدید نظام اقتصادی، یعنی خلق پول و کارکرد بانک‌ها، می‌پردازد، موضوعاتی که با تغییر شکل پول و ساختار اقتصاد در دوره معاصر، به بخشی از مسائل نوپدید مورد بحث در فقه تبدیل شده‌اند.
