به  گزارش خبرگزاری تسنیم از سمنان،در سال‌های اخیر، «زراعت چوب» به‌عنوان یکی از مهم‌ترین راهبردهای کشور برای کاهش وابستگی به جنگل‌های طبیعی و تأمین پایدار چوب مورد نیاز صنایع، بیش از گذشته مورد توجه دستگاه‌های مسئول قرار گرفته است.

طرح «تنفس جنگل» و محدودیت‌های اعمال‌شده بر برداشت از جنگل‌های هیرکانی، از یک‌سو فشار بر منابع داخلی را افزایش داده و از سوی دیگر، نیاز به جایگزین‌هایی مانند کشت گونه‌های تند رشد در اراضی مستعد را به یک ضرورت راهبردی تبدیل کرده است.

در این میان، استان‌هایی مانند سمنان که ظرفیت‌های اقلیمی و اراضی مناسب در اختیار دارند، به تدریج در حال تبدیل شدن به یکی از کانون‌های توسعه زراعت چوب در کشور هستند.

ضرورت ملی زراعت چوب در برابر کمبود تولید داخلی 

به گفته کارشناسان بخش کشاورزی و منابع طبیعی، نیاز سالانه کشور به چوب صنعتی و مواد اولیه سلولزی، چندین میلیون مترمکعب برآورد می‌شود؛ نیازی که بخش قابل توجهی از آن تاکنون از طریق واردات و بخش دیگری از راه برداشت از جنگل‌ها تأمین می‌شده است.

نوسان قیمت ارز، محدودیت‌های تجاری و افزایش هزینه‌های واردات چوب، در کنار مخاطرات زیست‌محیطی ناشی از بهره‌برداری بی‌رویه از جنگل‌ها، موجب شده سیاست‌گذاران بخش منابع طبیعی، زراعت چوب را به‌عنوان یک ابزار هم‌زمان اقتصادی و محیط‌زیستی مورد حمایت قرار دهند.

 اجرای این سیاست، علاوه بر کاهش فشار بر جنگل‌های طبیعی، می‌تواند فرصت‌های جدیدی برای اشتغال و سرمایه‌گذاری در مناطق روستایی ایجاد کند.

برآوردها نشان می‌دهد گونه‌هایی مانند صنوبر و سایر درختان تند رشد، به‌دلیل دوره بهره‌برداری کوتاه، سازگاری نسبی با شرایط اقلیمی متنوع و قابلیت استفاده در صنایع مختلف، در صدر اولویت‌های زراعت چوب قرار دارند.

 در پژوهش‌های انجام‌شده در برخی استان‌ها، از جمله گیلان و مازندران، تأکید شده است که توسعه کشت صنوبر و گونه‌های مشابه، در صورت همراهی سیاست‌های حمایتی، می‌تواند بخش مهمی از نیاز داخلی به چوب صنعتی را پوشش دهد.

 این الگو اکنون در استان‌های غیرجنگلی نیز در حال تعمیم است؛ جایی که اراضی مستعد، منابع آب قابل مدیریت و شبکه‌ای از نهالستان‌های فعال، زمینه را برای گسترش زراعت چوب فراهم کرده است.

سمنان؛ اقلیمی شکننده با نیاز به پوشش گیاهی پایدار 

استان سمنان در سال‌های اخیر با رویکردی متفاوت، تلاش کرده است از ظرفیت اراضی تحت مدیریت و توان تولید نهال در نهالستان‌های دولتی و نیمه‌دولتی، برای توسعه زراعت چوب استفاده کند.

 این استان با وجود اقلیم نیمه‌خشک، در بخش‌هایی از اراضی آبی و مستعد خود، امکان کشت گونه‌های تند رشد را ایجاد کرده و با مدیریت مصرف آب و استفاده از روش‌های نوین آبیاری، در پی آن است که زراعت چوب را به یک فعالیت اقتصادی قابل اتکا برای بهره‌برداران تبدیل کند.

 چنین رویکردی، اگر با برنامه‌ریزی بلندمدت همراه شود، می‌تواند علاوه بر حمایت از صنایع وابسته به چوب، به تعادل‌بخشی در استفاده از اراضی کشاورزی نیز کمک کند.

کارشناسان محیط‌زیست معتقدند توسعه زراعت چوب، تنها یک برنامه اقتصادی نیست، بلکه در صورت اجرا و نظارت صحیح، می‌تواند آثار مثبت مهمی بر کاهش فرسایش خاک، بهبود وضعیت پوشش گیاهی، افزایش ذخیره کربن و کمک به تعدیل تغییرات اقلیمی در سطح منطقه‌ای داشته باشد.

 به‌ویژه در استان‌هایی مانند سمنان که بخش قابل توجهی از سطح آن در معرض مخاطراتی همچون خشکسالی، گردوغبار و فرسایش بادی قرار دارد، تقویت پوشش درختی برنامه‌ریزی‌شده، می‌تواند نقش حفاظتی قابل ملاحظه‌ای در برابر این تهدیدها ایفا کند.

این رویکرد در سال‌های اخیر در اسناد بالادستی بخش منابع طبیعی نیز مورد تأکید قرار گرفته است.

با این حال، توسعه زراعت چوب بدون برنامه‌ریزی دقیق و توجه به ملاحظات محلی، می‌تواند با چالش‌هایی همراه شود؛ از جمله رقابت برای آب در اراضی آبی، تغییر الگوی کشت بدون ارزیابی اقتصادی، و نبود بازار تضمینی برای خرید چوب تولیدی.

 به گفته برخی صاحب‌نظران، برای موفقیت این طرح‌ها، لازم است زنجیره کامل تولید، فرآوری و عرضه چوب از مرحله تولید نهال تا ورود محصول به صنایع چوب و کاغذ به‌صورت یکپارچه دیده شود.

همچنین آگاهی‌رسانی به بهره‌برداران و کشاورزان درباره مزایا، هزینه‌ها و ریسک‌های زراعت چوب، از پیش‌شرط‌های جدی گسترش این الگو در استان‌هاست.

در کنار این ملاحظات، تشدید برخورد با قاچاق چوب و جلوگیری از برداشت‌های غیرمجاز از عرصه‌های طبیعی، وجه دیگر سیاست‌های جاری در بخش منابع طبیعی به شمار می‌رود.

 مسئولان معتقدند هر قدر زراعت چوب در اراضی مستعد توسعه یابد و نیاز صنایع از این مسیر تأمین شود، انگیزه سودجویان برای تعرض به جنگل‌ها و اراضی ملی کاهش می‌یابد.

از همین رو، بسیاری از برنامه‌های استانی در حوزه منابع طبیعی، به‌صورت هم‌زمان بر دو محور «افزایش تولید در قالب زراعت چوب» و «تقویت حراست و یگان حفاظت» استوار شده است تا ضمن تأمین نیاز بازار، از سرمایه‌های طبیعی بین‌نسلی نیز محافظت شود.

در این چارچوب، استان سمنان با تکیه بر ظرفیت نهالستان‌های خود و برنامه‌ریزی برای بهره‌گیری از اراضی مناسب، یکی از نمونه‌های قابل اشاره در اجرای این سیاست‌ها به شمار می‌رود.

 تمرکز بر تولید نهال، برنامه‌ریزی برای کشت گونه‌های مناسب اقلیمی، تلاش برای همراه کردن مردم در طرح‌های درختکاری و فرهنگ‌سازی در زمینه حفاظت از انفال، مجموعه‌ای از اقداماتی است که این استان در دستور کار قرار داده است.

گزارش پیش‌رو به بررسی جزئیات اجرای طرح زراعت چوب در 780 هکتار از اراضی سمنان، اهداف پنهان و آشکار این برنامه، چالش‌ها و فرصت‌های پیش‌رو و نقش مشارکت مردمی در موفقیت آن می‌پردازد.

علیرضا رهایی،مدیر کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان سمنان،در گفت و گو با خبرنگار تسنیم اظهار داشت: دستگاه‌های اجرایی در مقطع کنونی باید با شناخت دقیق وضعیت، در مسیر افزایش آگاهی عمومی و همراهی با ضرورت‌های موجود اقدام کنند.

رهایی بیان کرد: مجموعه منابع طبیعی بر اساس وظایف بنیادی خود و با تمرکز بر پاسداری از انفال و حراست از عرصه‌های ملی، نقشی تعیین‌کننده در مدیریت منابع دارد.

او عنوان کرد: جلوگیری از تخریب و تصرف اراضی ملی و مقابله با هرگونه قطع غیرمجاز درختان، از اولویت‌های جدی این اداره‌کل است که با همکاری یگان حفاظت پیگیری می‌شود.

رهایی اضافه کرد: کنترل قاچاق چوب و خاک به‌عنوان یکی از برنامه‌های محوری، با حضور مستمر نیروها در عرصه‌ها دنبال می‌شود و نتایج مؤثری در کاهش تخلفات داشته است.

مدیر کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان سمنان، خاطرنشان کرد: تأمین نهال‌های مورد نیاز طرح‌های منابع طبیعی در سه نهالستان استان شامل شاهرود، حسن‌آباد دامغان و نهالستان شهید عموزاده انجام می‌شود و ظرفیت بالای این مراکز بخش مهمی از نیازهای استان و برخی استان‌های دیگر را پاسخ می‌دهد.

او تصریح کرد: نهال‌های تولیدشده علاوه بر اهداف زیست‌محیطی، در طرح زراعت چوب نیز به کار گرفته می‌شود تا روند توسعه پایدار منابع طبیعی تقویت شود.

رهایی افزود: براساس برنامه‌ریزی‌های انجام‌شده، تاکنون 780 هکتار از اراضی استان زیر کشت زراعت چوب رفته است و این اقدام می‌تواند بخشی از نیاز صنایع وابسته به چوب را تأمین کند.

وی اظهار کرد: اجرای این طرح موجب کاهش برداشت‌های غیرمجاز از عرصه‌های طبیعی شده و فشار بر منابع محدود جنگلی را به میزان قابل توجهی کاهش می‌دهد.

مدیر کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان سمنان ،یادآور شد: افزایش سطح زراعت چوب یکی از راهبردهای مهم برای کاهش آسیب به محیط‌زیست و کمک به تعادل اکولوژیک در مناطق مختلف استان است.

او افزود: حمایت از توسعه فضای سبز و برنامه‌های احیای محیط‌زیست با تولید نهال در سطح گسترده در دستور کار قرار دارد و نهالستان‌های استان نقش محوری در این روند دارند.

رهایی تأکید کرد: مردم با مشارکت در طرح‌های درختکاری و مراقبت از نهال‌ها می‌توانند سهم مؤثری در کاهش آلاینده‌ها، حفاظت از منابع طبیعی و افزایش ذخیره کربن ایفا کنند.

وی بیان کرد: نقش شهروندان در نگهداری از عرصه‌های طبیعی یکی از ارکان موفقیت طرح‌های زیست‌محیطی است و تداوم همکاری‌ها می‌تواند پیامدهای مثبت بلندمدتی برای استان داشته باشد.

مدیر کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان سمنان، در پایان اضافه کرد: همراهی عمومی با برنامه‌های منابع طبیعی زمینه‌ساز کاهش تهدیدات و تقویت حراست از اراضی ملی خواهد بود و این مسیر با جدیت دنبال می‌شود.

طرح زراعت چوب در سطح 780 هکتار از اراضی استان سمنان، تنها یک اقدام عمرانی محدود در حوزه منابع طبیعی نیست؛ بلکه حلقه‌ای از زنجیره سیاست‌های کلان کشور برای کاهش فشار بر جنگل‌های طبیعی و تأمین پایدار چوب است.

امروز که تولید داخلی چوب در کشور حدود 5 تا 5.5 میلیون مترمکعب برآورد می‌شود، اما نیاز صنایع سلولزی به مرز 10 میلیون مترمکعب می‌رسد، اهمیت توسعه کشت گونه‌های تند رشد مانند صنوبر بیش از هر زمان دیگری محسوس است.

چالش آب در اقلیم نیمه‌خشک و راهکارهای مدیریت مصرف 

 از سوی دیگر، آمارها نشان می‌دهد که تنها 2.5 میلیون مترمکعب،حدود 25 درصد از مصرف کشور،از محل زراعت چوب تأمین می‌شود و 90 درصد این بخش بر دوش صنوبرکاری است؛ بنابراین طرح‌هایی مانند سمنان نه یک انتخاب محلی، بلکه یک ضرورت راهبردی ملی به شمار می‌روند.

استان سمنان به دلیل محدودیت جنگل‌های طبیعی و شرایط اقلیمی خاص، بیش از بسیاری مناطق دیگر با چالش‌های زیست‌محیطی همچون فرسایش خاک، حرکت شن‌های روان و خشکسالی مواجه است.

توسعه زراعت چوب در این استان، علاوه بر کمک به تأمین چوب، ظرفیت بالایی در تثبیت خاک، افزایش پوشش گیاهی و حتی تعدیل بخشی از اثرات تغییرات اقلیمی دارد.

صنوبرکاری؛ مقایسه بازده با جنگل‌های طبیعی 

گونه صنوبر نیز به دلیل رشد سریع،میانگین 25 تا 30 مترمکعب تولید چوب در هکتار، درحالی‌که جنگل طبیعی تنها 7.5 مترمکعب محصول می‌دهد،گزینه‌ای مناسب برای چنین شرایطی محسوب می‌شود.

با این حال، اجرای طرح در سمنان بدون چالش نیست.

مهم‌ترین نگرانی، تأمین آب در اقلیم نیمه‌خشک استان است؛ موضوعی که مدیران منابع طبیعی بر آن تأکید دارند.

استفاده از روش‌های نوین آبیاری، مدیریت بهینه مصرف و کنترل برداشت‌ها، لازمه موفقیت این طرح‌ها و پیشگیری از فشار تازه بر منابع آبی است.

 تجربه مناطقی از شمال کشور نشان می‌دهد که صنوبرکاری در صورت نبود آب کافی، به‌سرعت دچار کاهش رشد و افت عملکرد می‌شود؛ بنابراین دقت در مکان‌یابی و بهره‌گیری از آبیاری قطره‌ای یا سیستم‌های کم‌مصرف، اهمیت ویژه‌ای دارد.

زنجیره ارزش زراعت چوب؛ از نهال تا صنایع تبدیلی 

زراعت چوب البته تنها بر پایه تولید نهال و کاشت درخت استوار نیست؛ بلکه نیازمند یک زنجیره ارزش کامل است.

از تولید نهال باکیفیت در نهالستان‌ها تا آموزش بهره‌برداران درباره زمان‌بندی کاشت، روش‌های داشت، کنترل آفات و شیوه‌های بهره‌برداری، همه بخش‌هایی هستند که می‌توانند بازده اقتصادی طرح را چند برابر کنند.

ایجاد صنایع تبدیلی و تضمین بازار خرید چوب نیز مؤلفه‌هایی است که جذابیت سرمایه‌گذاری و مشارکت روستاییان را افزایش می‌دهد.

 نبود بازار تضمین‌شده یکی از ریسک‌هایی است که برخی پروژه‌های زراعت چوب در کشور طی سال‌های گذشته با آن مواجه بوده‌اند.

در سطح ملی نیز اهداف روشنی تعریف شده است: افزایش سطح زراعت چوب از 220 هزار هکتار فعلی به 300 هزار هکتار و رساندن تولید چوب به 13 میلیون مترمکعب در افق 1404.

این اهداف بدون توسعه طرح‌هایی مشابه طرح سمنان دست‌یافتنی نیستند.

جذب سرمایه‌گذاری، ساده‌سازی فرآیندهای صدور مجوز، ارائه تسهیلات حمایتی و توسعه تکنولوژی‌های نوین آبیاری، از جمله پیش‌نیازهای گسترش این رویکرد است.

نقش مردم و مشارکت محلی در موفقیت طرح‌های منابع طبیعی 

نکته مهم دیگر، نقش مردم و جوامع محلی است؛ نقشی که مدیرکل منابع طبیعی سمنان نیز بارها بر آن تأکید کرده است.

 مشارکت شهروندان در کاشت و نگهداری نهال‌ها، نه‌تنها به توسعه فضای سبز کمک می‌کند، بلکه حس تعلق جامعه نسبت به منابع طبیعی را افزایش می‌دهد؛ به‌ویژه در شرایطی که مقابله با برداشت‌های غیرمجاز و حفاظت از جنگل‌ها نیازمند همراهی عمومی است.

 تجربه کشور نشان داده که پروژه‌های منابع طبیعی هرجا با مشارکت مردم اجرا شده‌اند، نرخ موفقیت بسیار بالاتری داشته‌اند.

طرح زراعت چوب در سمنان اگر با مدیریت منابع آب، تأمین بازار، آموزش بهره‌برداران و حمایت‌های دولتی همراه شود، می‌تواند به الگویی برای استان‌هایی با شرایط مشابه تبدیل شود؛ استان‌هایی که از یک سو با خشکسالی و کمبود منابع طبیعی مواجه‌اند و از سوی دیگر نیازمند ایجاد اشتغال و افزایش ارزش افزوده هستند.

چشم‌انداز تبدیل سمنان به الگوی منطقه‌ای زراعت چوب

تجربه‌های موفق این استان می‌تواند در طراحی برنامه‌های آینده سایر مناطق کشور مورد استفاده قرار گیرد.

زراعت چوب امروز تنها یک فعالیت اقتصادی نیست؛ بخشی از راهبرد کلان کشور برای حفاظت از جنگل‌ها، کاهش واردات و توسعه اقتصاد سبز است. از این منظر، اجرای طرح 780 هکتاری سمنان می‌تواند نقطه‌ای آغازین در مسیر توسعه پایدار و همزمان پاسخی عملی به نیازهای روزافزون صنعتی باشد.

 در شرایطی که فشار بر جنگل‌های کشور افزایش یافته و محدودیت‌های جهانی در صادرات چوب روبه‌گسترش است، سرمایه‌گذاری بر گونه‌های تند رشد و سازگار، راهکاری ضروری برای آینده منابع طبیعی ایران به شمار می‌رود.

گزارش ازعلیرضا رحیمیان

انتهام پیام/